Home | Contact | Links       
Antonie Pannekoek Archives
 

Communistenbond “Spartacus” 1942-1981


Spartacus 1943

Spartacusoprichters in de tuin van Jaap van Otterloo in Rotterdam-Vreewijk, Iependaal 191, in 1943.
Van links naar rechts: Leen Molenaar, Jaap van Otterloo, Toon van de Berg, Jan Naaraat en Stan Poppe.
Bron: De Groep Gerritsen / Bart de Cort. – Den Haag : Sdu uitgevers, 1998. – 134 p.; origineel: collectie Dick de Winter


Spartacus 1943

Spartacusbestuurders en familieleden in de achtertuin van Jaap van Otterloo in Rotterdam-Vreewijk, Iependaal 191, in 1943.
Bij Jaap werd Spartacus gedrukt.
Staand van v.l.n.r: Meta Dolleman, Heddy (was een Hongaarse, achternaam onbekend), Jo Laros (toen nog niet de tweede vrouw van Stan Poppe sr.), Geur van Otterloo, Ans van den Berg en dochter Annie.
Zittend v.l.n.r. Jan Naaraat, Stan Poppe sr., Leen Molenaar met Rob van Otterloo op schoot en Toon van den Berg.
Jaap Otterloo staat er zelf niet op en is dus waarschijnlijk de fotograaf.
Bron: Wij moesten door... / Eindredactie Henk Smeets en Dick de Winter. – Ridderkerk : Sneevliet Herdenkingscomité, 2002. – 200 p. – p. 123.


Overview


Immediately after the war, the Communistenbond Spartacus organised Summer Camps, which initially attracted some hundred participants (according to a very well informed police review of 1945). It was meant to strenghten the ties, but it also was a holiday for non-militant wives and children after harsh years. Very little has been preserved, except for a small pamphlet on the Summer Camp of 1948.

Zomerkamp 1948

Zomerkamp 1948.

 Zomerkamp 1948, gehouden van 7 aug. tot 14 aug. te Putten. – [Amsterdam] : Spartacus, [1948]. – 28 p.

De inleiding is ongetwijfeld van Stan Poppe. De twee Belgen zijn onbekend, maar er zijn niet veel mogelijkheden. Vrouwe de Gravin van Luyksenburg tot Luyknereleen, waarschijnlijk Riek Luijks. Mulder: Daan Mulder. Vastenhouw: Jan Vastenhouw. Ouwe Jan: waarschijnlijk Jan Appel. Theo Maassen (zijn echte naam). Gerrit: onbekend, mogelijk Gerard van den Berg. Bertus: Bertus Nansink. Zingoto (ceremoniemeester): waarschijnlijk Leen Molenaar. Daan Drubbel: Daan Mulder. Sirca Bluiks: Riek Luijks. Snuffelmans: onbekend. Lea: Lea Appel. Bertus Koning: Bertus Nansink. Varinga: waarschijnlijk Age Vallinga. Een kameraad uit Bussum: onbekend. Minister Koppen: onbekend. Leen: Leen Molenaar. Echtpaar Toorn: onbekend. Kleine Muller: waarschijnlijk een kind van Daan Mulder. Spionnier: onbekend. Leen v.d. Jagd: Leen Molenaar (blijkbaar de organisator). Oom Kees en zijn vrouw: waarschijnlijk Cees van der Kuil. Kriebeltje: onbekend. B.d.J.: onbekend. J.H.: onbekend. Het verslag meldt dat er foto's zijn gemaakt.


en | Introduction

After the Amsterdam Februari-strike of 1942, in which both the Marx-Lenin-Luxemburg-Front and g.i.c.-members participated, almost all the members of the Centrale leiding (Central direction) of the m.l.l.-Front were arrested and executed in March, and the Front disappeared. In the summer, Stan Poppe, in Rotterdam accompanied by Jan Naaraat, Leen Molenaar, Jaap van Otterloo and Toon van den Berg, in Amsterdam by Bertus Nansink, Wiebe van der Wal and others, refounded an organisation first as Revolutionair-Socialistische Arbeidersbeweging, soon called Communistenbond “Spartacus”, on confused internationalist positions, and opposed to the soon after equally new-founded Comité van Revolutionaire Marxisten, which advocated (in its most extended version) a “revolutionary defense of the degenerated worker’s and peasant’s state” (the Sovjet-Union) and thus, very much against Leon Trotsky’s and Henk Sneelvliet’s opinions, finally the Allied camp.

Stan Poppe and his comrades became influenced by Herman Gorter’s positions and tended towards council-communism while trying to remain in continuity with the organisational past, and with failed efforts to unite with other groups.

From the second half of 1943 former g.i.c.-members sought contact with Spartacus. In the summer of 1944, after long debates, and recognising its own theoretical weakness, the Communistenbond finally invited g.i.c.-members to work with them; these accepted to contribute in writing and by discussion, but without immediately joining the organisation, suspicious of the ‘leninist’ background of Spartacus; after some clarification, they joined early 1945, but only to leave in 1947.


fr | Introduction

Après la grève de février 1942 à Amsterdam, dans laquelle les membres à la fois du Front Marx-Lénine-Luxemburg et du g.i.c. avaient participé, presque tous les membres de la « Centrale Leiding » (Direction Centrale) du Front-m.l.l. furent arrêtés et exécutés en mars, et le Front disparut. Pendant l’été, Stan Poppe, à Rotterdam accompagné de Jan Naaraat, Leen Molenaar, Jaap van Otterloo et Toon van den Berg, à Amsterdam de Bertus Nansink, Wiebe van der Wal et d’autres, refondèrent une organisation d’abord sous le nom de Revolutionair-Socialistische Arbeidersbeweging, rapidement appelée Communistenbond « Spartacus », sur des bases internationalistes confuses, et en opposition avec le Comité van Revolutionaire Marxisten fondé également peu après, et qui défendait (dans la version la plus étendue) une «défense révolutionnaire de l’Etat ouvrier et paysan dégénéré » (l’Union Soviétique) et donc très opposé à la vision de Léon Trotsky et Henk Sneevliet, finalement le camp Allié.

Stan Poppe et ses camarades devinrent influencés par les positions d’Herman Gorter et allèrent vers le communisme de conseils tout en essayant de préserver la continuité avec leur passé organisationnel, et avec de vains efforts pour s’unir avec d’autres groupes.

Durant la deuxième moitié de 1943, d’anciens membres du g.i.c. prirent contact avec Spartacus. Pendant l’été 1944, après de longues discussions, reconnaissant ses propres faiblesses théoriques, le Communistenbond invita finalement des membres du g.i.c. pour travailler avec eux, ceux-ci acceptèrent de contribuer par des écrits et des discussions mais sans le rejoindre immédiatement, méfiants à l’égard du passé « léniniste » de Spartacus, après quelques clarifications ils adhérèrent au début 1945, mais pour le quitter en 1947.


Traduction de l’anglais par Bernard.


nl | Voorgeschiedenis

Over de voorgeschiedenis van de Communistenbond Spartacus bestaan o.a. de volgende uitgaven:

  • Tegen fascisme, kapitalisme en oorlog ; Het Marx-Lenin-Luxemburg Front juli 1940-april1942 / Wim Bot. – Amsterdam : Uitgeverij Syndicaat, 1983. – 196 p.
  • De Groep Gerretsen ; Kroniek van een verzetsgroep 1940-1945 / Bart de Cort. – Den Haag : Sdu Uitgevers, 1998. – 134 p.
  • Wij moesten door…  / Eindredactie Henk Smeets en Dick de Winter. – Ridderkerk : Sneevliet Herdenkingscomité, 2002. – 200 p.
  • Solidariteit in anonimiteit ; De geschiedenis van de leden van de Onafhankelijke Socialistische Partij / Bart de Cort. – [Breda] : Stichting Uitgeverij Papieren Tijger, 2004. – 288 p.
  • Ab Menist, revolutionair-socialistisch vakbondsleider, politicus en verzetsstrijder / Dick de Winter. – Delft : Eburon, 2010. – 244 p.

en | Members

For sources and further references, see: k.a.p.n. and: g.i.c.; a further police source for the activities of Spartacus in 1948-1949 in the o.v.b. (Onafhankelijk Verbond van Bedrijfsorganisaties, in 1948 a split off of the e.v.c., Eenheids Vak Centrale, controlled by the c.p.n.) can be found at: Stichting Argus , including leaflets and manifestoes.


Former R.S.A.P.-members


Amsterdam

At the exception of J. Menist-Raapis, no ex-r.s.p., all ex-o.s.p.

 – Beer, L. de (-); Amsterdam; the unfortunate treasurer, not a son of Herman de Beer; only mentioned in October 1946.

 – Kuil, Cees van der (-); Amsterdam.

 – Luijks, H.G.J. (Riek, -); Amsterdam.

 – Mulder, Daan (-); Amsterdam.

 – Nansink, Petrus Engbert Jacobus (Bertus, 1907-1984); woodworker (houtbewerker), Amsterdam; s.d.a.p., o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front; in August 1942 he was arrested and sent to a concentrationcamp, he had cyancali with him but jumped from a train and went into hiding in The Hague (officially he went to Delfzijl, Marc Busstraat 103 [=Marcus Buschstraat]); in 1948 seafaring man (varensgezel); president of the “Landelijk Actie Comité Indonesia”, composed of members of the communistenbond Spartacus, the Vrije Socialisten Vereniging (v.s.v.) and the Nederlandse Bond van Vrije Socialisten (n.b.v.s.), then dissolved, living Houtmankade 27-IV; in 1949 elected as representative for Amsterdam in the General Council of the o.v.b., he then lived Houtmankade 27-III; he remained active in the Communistenbond Spartacus until 1981; son of Petrus Engbert Jacobus Nansink, brick piler (steenzetter), and Jannetje Aarse, marries 1930 Maartje Valk, no children.

Stan Poppe Stan Poppe, probably 1922; source: i.i.s.g. 

 – Poppe, Constant Johan Hendrik (Sr.) (Stan, Tilburg, 1899-1991; writers names: F. Jansen, Tjeerd Woudstra, S.P. Hiemstra, R. Hulsman); customs officer (belastingambtenaar); member of the social-democrat youth-organisation in Haarlem during the First World War; member of the s.d.a.p. at the age of 18, drafted in the army in 1919; and active in the social-democrat union n.v.v., first Terborg, then Ede, member at early age of the communal council there in 1922-1929, he was then professionally transferred to Zaandam were he became secretary of the section Zaandam of the s.d.a.p. and member of the communal council from 1931 onwards; joined the o.s.p.in 1932, maintained his communal council membership, then joined the r.s.a.p. in 1935 and was reelected, in 1940 member of the Central Leadership of the m.l.l.-front, and founding member of the Communistenbond Spartacus in 1942. Was sacked in 1934 as customs officer because of his membership of the o.s.p. (this was forbidden for public servants); founded subsequently the publishing house “De Vlam” (The Flame); remunerated administrator/secretary-treasurer of the o.s.p. after the Jordaan-revolt in Amsterdam in 1934 (and the disappearance of Jacques de Kadt en Sal Tas), and then of the r.s.a.p., and of the “Central Leadership” (Centrale Leiding) of the m.l.l.-front; in 1942 co-founder of the Revolutionair-Socialistische Arbeidersbeweging in Nederland, soon after called “Communistenbond Spartacus” of which he remained the principal member until it ceased to exist in 1981; after May 1945 he worked again as customs officer. Son of Ludovicus Joannes Constantinus Poppe, government clerk (rijksklerk, also customs officer), and Berendina Hendrika Poppe; marries Haarlem, 1923 Anna Dikmans; remarries Jo Laros; in 1949 he lived Geleenstraat 15-III; his papers are conserved in the i.i.s.g.

 – Raapis, Johanna Cornelia Jacoba (Jo, 1901-1999); Amsterdam; r.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front; marries 1924 Abraham Menist (Ab, pseudoniem A. de Roode, 1896-executed 1942), two daughters: Ellie (1925-2005) en Pien (1933-2003).

 – Valk, Maartje (Marie, 1908-); Amsterdam; s.d.a.p., o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front; daughter of Jacob Valk, pile driver (heier), and Aleida Berendina Beier; marries 1930 Bertus Nansink, no children.

 – Vastenhouw, Jan Hendrik (Jan, 1908-1992); Amsterdam; not o.s.p., m.l.l.-Front; in 1949 member of the editorial board of the o.v.b. periodical “Nieuwe Strijd”, he then lived Van Hogendorpstraat 117-III, in 1941 117-II; son of Jan Hendrik Vastenhouw and Johanna Magdalena Geertruida Masmeijer, marries 1938 Hiske Sipsma (1914-), children: Rudolf Jan (1944-) and Geertruida Elisabeth (1947-).

 – Wal, Wiebe van der (Schoterland, 1906-1987); machine benchman (machinaal bankwerker), Amsterdam; also traded coal and vegetables in his neigbourhood; Amsterdam; s.d.a.p., o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front; presided evening meetings after long working hours; he also held and worked the double mimeograph (a Gestetner) bought after the war; he remained active in the Communistenbond Spartacus until 1981; since 1936 he lived Reinier Claeszenstraat 40hs (contact-address of the Communistenbond Spartacus); son of Pieter van der Wal and Siebrigjen Hoekstra, marries Grootebroek, 1934 Antje Gorter (1907-); children: Kees van der Wal (1939-) and Corry van der Wal (1947-).


The Hague

The section in the Hague is badly documented; after the war, its members continued illegal activities and they managed to keep out of sight of the authorities during and after the war; research needs to be done.

Leen Molenaar Leen Molenaar; source: De Groep Gerritsen / Bart de Cort (collectie H. Lelyveld).

 – Molenaar, Leen (alias zwarte and rode Kees, 1900-1947); The Hague, o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front; died 18 December 1947, a obituary of his death in “Spartacus”, Afscheid van Kees, in: Spartacus, 1947, nr. 51, on his funeral Begravenis Kees, nr. 1, 3 January 1948; and afterwards: [Een steen] Voor Kees, in nr. 11, 13 March 1948.

 – Rijpkema, Jac. (-); The Hague, in police-report 1948; then living Stortenbekerstraat 7.

 – Doelder, ? (-); The Hague, in police-report 1948.


Rotterdam

At the exception of Tinus de Winter (ex-r.s.p.) all ex-o.s.p.; all left in 1948 in favour of the o.v.b.

 – Berg, Antonie van de (Toon, 1903-1977); arbeider, Rotterdam, o.s.p., r.c.p., m.l.l.-Front, e.c.v., played an important role in the o.v.b.

 – Bernhard, Wim (-); Rotterdam; o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front.

 – Horst, Pieter Johannes van der (1905-); worker, Rotterdam, in a police-report in 1948 as Spartacist within the o.v.b.; then living mr. Arend van den Woudenslaan 18.

 – Naaraat, Johannes Cornelis (Jan, 1906-1958); construction worker (bouwvakker), Rotterdam, Amsterdam; o.s.p., m.l.l.-Front; son of Wilhelm Naaraat and Christina Regina Elisabeth Kaiser, marries 1930 Maria Helena Clasina Hommerich, divorce 1938.

 – Hommerich, Maria Helena Clasina (Miep, ±1910-); o.s.p., b.r.s., m.l.l.-Front; daughter of Hermanus Petrus Johannes Hommerich, coffeehouse holder (koffiehuishouder), and Helena Jacoba de Block; marries 1930 Jan Naaraat, divorce 1938.

 – Otterloo, Jacob van (Jaap, 1909-1991); baker, Rotterdam; o.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front, o.v.b.; son of Johannes Jacobus van Otterloo and Neeltje Antonia Boers, marries 1934 Geurtje van Wijk.

 – Winter, Tinus de (-); worker, Rotterdam, r.s.p., r.s.a.p., m.l.l.-Front, o.v.b.


Zutphen

 – Vallinga, Age (1891-); worker, Zutphen; m.l.l.-Front, left in 1946 after having proposed to unify with the trotskyist c.r.m.; then joined those with Jan de Boer over there, in 1948 he was however present on the Summer Camp of Spartacus; son of Otte Vallinga, cigar maker, and Johanna Maria Enzerink; marries 1915 Aaltje Kruitbosch; three children.


Former G.I.C.-members

Absent were most anti-party members as well as most of the “activist” branch. According to Henk Canne Meijer (letter to Anton Pannekoek) there were some twenty former g.i.c.-members still active in 1947 (he must have included several non-Spartacus-members).


Those who remained after the 1947-split

 – Appel, Jan; Amsterdam; left 1948; see: g.i.c.

 – Berreklouw, Lea; Amsterdam; left 1948; see: g.i.c.

 – Maassen, Theo; Amsterdam; left in 1964 for Daad en Gedachte; see: g.i.c.

 – Heuvel, Theo van den; Amsterdam; left in 1964 for Daad en Gedachte; see: g.i.c.


Those who left with the 1947-split

 – Albada, Bruun van; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Albada, Piet van; Rotterdam; see: g.i.c.

 – Berg, Gerard van den; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Canne Meijer, Henk; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Joustra, Lucie; Rotterdam; see: g.i.c.

 – Leereveld, Han; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Leereveld, Marcel; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Stokvis, Henk (ps. H. Pasman); Amsterdam; see: g.i.c.

 – Sijes, Ben; Amsterdam; see: g.i.c.

 – Spierenburg, Willem; Amsterdam; see: g.i.c.


Others

 – Brendel, Cajo; member since 1952, left in 1964 for Daad en Gedachte; see: g.i.c.

 – Cortendaal, ? (-);

 – Dien, Elsa van (1914-2007), astronomist, Amsterdam, pupil of Anton Pannekoek, marries 1950 Bruun van Albada; she left with the g.i.c.-members in 1947.

 Ben Karlsberg, 1970; source: Geni .

 – Karlsberg, Bernhard (Bernd, Ben; Hamburg 1899-London 1985; ps.: Berg), doctor of law and political science; specialised in migration-questions; temporary representative of the travel agency of his parents (vertegenwoordiger reisbureau) in order to get a residence permit in the Netherlands, legal advisor (rechtskundig adviseur); in Germany member of the k.p.d.; in 1936 he came to Amsterdam from Prague after having been accused of high treason in Germany in 1935; in the illegality during the war he came in contact with “Spartacus” and became member; he had doubts on the question of the state and was asked to write a pamphlet which led to “Van slavenmaatschappij tot arbeidersmacht” (1946); during discussions leading to one of the splits he proposed to continue the review “Spartacus” as a cultural review; active in favour of the “Wiedergutmachung” for the restitution and compensation for Nazi persecutees in the Netherlands who had been deprived of their household effects and other assets, for which he received the royal title “Officer in the Order of Oranje-Nassau” in 1965; he was the son of Moses Karlsberg (1865-murdered Sobibor, 1943) and Bertha Emilie Simon (1872-murdered Sobibor, 1943); marries Hamburg, 1922 Ilse Mathilde Heilbron (Hamburg, 1900-murdered Auschwitz, 1944), she came to Amsterdam from Prague in 1938 with their children; he remarries 1948 Hanna Lendner (Vienna 1908-), she came to Amsterdam from Paris 1936; he lived Merwedeplein 23-3h; 1940 Wieringermeer, Nieuwe Sluizerweg A 17 (a center for jewish refugee children); 1940 back to Merwedeplein 23-3h, then underground, 1941 v.o.w. [vertrokken onbekend waarheen, geen p.b. [persoonsbewijs], uitgeschreven]; 1945 Faradaystraat 2-boven; 1954 Edisonstraat 10-II; 1972 Keverberg 64; he obtained the Dutch nationality in 1958-1959; children: Rahel (Hamburg 1923-), Ruth (Hamburg 1925-), Walter (Hamburg 1926-); one child was sent to the concentrationcamp Westerbork but escaped; sources: Archiefkaarten en gezinskaarten , Amsterdam; Wikipedia  (de); Sobibor ; and: Stolpersteine Hamburg .

 – Kool, Fritz (-); member in 1946-1947; became a historian in Germany of the communist left.

 – Meulenkamp, Jaap (1917-1998); anarchist background; joined around 1950; left in 1964 for Daad en Gedachte; author of: “Wie willen boas blieven” ; De Oostgroninger landarbeidersstaking van 1929. – Groningen : Uitgeverij Stabo/All-Round B.V., 1983. – 116 – (Populair-wetenschappelijke geschriften).

 – Ruiter, Jaap (-);


Contacts in Belgium

 – Benders, Anton (-); Antwerps (Antwerpen).

 – Spruit, Jef (-±1975); in contact, member of “Internationalisme”; Brussels

 – Hennaut, Adhémar (-); Brussels; in 1947 he translated “De arbeidersraden” by Anton Pannekoek in French (which however wasn’t published), and organised an international conference in Brussels in 1947.


Compiled by Vico, 2015; latest additions 23 September 2017